دوشنبه ٠١ مرداد ١٣٩٧
معاونت تهذیب
معاونت تهذیب حوزه های علمیه مرکز مدیریت حوزه های علمیه
معاونت پژوهش
معاونت تبلیغ
خبرگزاری رسمی حوزه های علمیه ، حوزه نیوز ، مرکز مدیریت حوزه های علمیه
معاونت امور طلاب
خبرگزاری رسمی حوزه های علمیه ، حوزه نیوز ، مرکز مدیریت حوزه های علمیه
مراحل پنج گانه در فهم دين

 منبع : معارف

 نويسنده :     ایمیل :

 نوشته شده در تاريخ : 1393/09/12  

قرآن كريم، اولين منبع معرفت ديني و بر اساس رهنمود معصومين عليهم السلام "ثقل اكبر" و پشتوانه حجيت روايات است و سخنان عترت طاهرين كه "ثقل اصغر" هستند، در اصل حجيت و در تأييد محتوا، متكي به قرآن كريم است و بايد بر آن عرضه و با آن ارزيابي شود.
عرضۀ روايت بر قرآن، براي آن است كه مضمون آن رودرروي قرآن نبوده، اختلاف تبايني با آن نداشته باشد وگرنه تقييدِ مطلق، تخصيصِ عام، تبيين كلي، تحديد و تفصيل اجمال، مخالفت محسوب نمي‌شود.
روايتي كه با قرآن كريم اختلاف تبايني نداشته باشد در دامنۀ قرآن قرار مي‌گيرد و حجت و قابل استناد است. از سوي ديگر، چون رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم عهده دار تبيين جزئيات و تفصيل كليات شريعت و معلم الهي قرآن كريم است: (و أنزلنا إليك الذكر لتبين ما نُزّل إليهم)1 و آن حضرت نيز به موجب حديث متواتر ثقلين همين سمتها را به جانشينان خود سپرده است:
"إنّي تارك فيكم الثقلين ... و هو كتاب الله ... و عترتي أهل بيتي لن يفترقا"2، تبيين حدود و جزئيات معارف و احكام كلي قرآني بر عهده معصومين عليهم السلام است و سخنان آنان عمومات قرآني را تخصيص و مطلقات آن را تقييد مي‌كند. بنابراين، استناد به قرآن براي معتقد شدن به "اصول اعتقادي" و عمل كردن به "فروع عملي" بدون رجوع به روايات بي ارزش است و در حقيقت، سخن "مجموع ثقلين"، سخن اسلام است، نه سخن "يكي از دو ثقل" به تنهايي. بر اساس مباحث گذشته، در تفسير هر يك از آيات قرآني اين مراحل را بايد پيمود:
1. مفاد آيۀ مورد نظر را با قطع نظر از ساير آيات قرآن بايد فهميد، ولي در اين مرحله نمي‌توان گفت نظر قرآن چنين است، بلكه مي‌توان گفت مفاد اين "آيه" با قطع نظر از آيات ديگر، چنين است.
2. چون آيات قرآن كريم مفسر و مصدق يكديگر است: "و ان القرآن لم ينزل ليكذّب بعضه بعضا و لكن نزل يصدّق بعضه بعضا"3، "ينطق بعضُه ببعض و يشهد بعضُه علي بعض"4 با استفاده از ساير آيات قرآن بايد آيه مورد نظر تفسير شود در اين مرحله حاصل معناي آيه را كه ثمرۀ تفسير قرآن به قرآن است، مي‌توان به "قرآن" اسناد داد، ولي قابل اسناد به "اسلام" نيست و به عنوان پيام دين و سخن اسلام تلقي نمي‌شود و از اين رو، پذيرش و عمل به آن، مصداق "حسبنا كتاب الله" خواهد بود؛ كه چنين گفتار يا رفتاري مخالف سنت قطعي رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم است كه قرآن نيز آن را منبع مباني و ادله دين قرار داده است.
3. بايد همۀ رواياتي كه در شأن نزول، تطبيق و يا تفسير آيه مورد بحث آمده و همچنين رواياتي كه به گونه اي با معناي آيه مزبور مرتبط است با يكديگر جمع بندي شود تا در محدودۀ سخنان ثقل اصغر نيز مقيدها، مخصصها و ساير قراين يافت شده، پيام "ثقل اصغر" به روشني دريافت شود.
4. پس از جمع بندي روايات مزبور حاصل و عصارۀ آنها را بر قرآن كريم عرضه كنيم تا در صورت نداشتن مخالفت تبايني با قرآن، به عنوان مقيد، مخصِّص، قرينه و شارح در دامنه قرآن كريم قرار گيرد.
5. در صورت هماهنگي پيام ثقل اصغر با سخن ثقل اكبر، جمع بندي نهايي كرده، آنگاه اين مجموعۀ هماهنگ را پيام و سخن اسلام بدانيم.
سر اين كه در مراحل پنج گانۀ مزبور ابتدا بحث قرآني و سپس بحث روايي مطرح مي‌شود، همان است كه در تبيين معارف دين، قرآن كريم اولين پايگاه بوده، پشتوانه حجيت روايات است و با داشتن چنين پايگاهي كه سند و همچنين دلالت آن بر اصول و خطوط كلي دين، هر دو قطعي است، مي‌توان روايات را حجت دانست و از آن بهره جست وگرنه پيش از دريافت پيام ثقل اكبر، تبيين مفهوم آيه به وسيلۀ روايت مستلزم دور است.
روايات، چه از نظر سند و چه از نظر متن تابع قرآن كريم است و مفسر تا بحث قرآني را سامان ندهد و خطوط اصلي معارف آيه را در نيابد و از بحث قرآني فراغت نيابد، هرگز نمي‌تواند به سراغ روايات برود؛ زيرا اعتبار روايات، پس از عرضه آنها بر قرآن و كشف عدم مخالفت آن با قرآن است. البته پس از پيمودن مراحل مزبور نوبت به تقييد، تخصيص و شرح و تفسير و تطبيق آيه بر مصاديق آن به كمك روايات مي‌رسد.
تذكر:
1. عقل برهاني كه از گزند مغالطه و آسيب تخيل مصون است، به منزلۀ رسول باطني خداوند است كه همانند متن نقلي، از منابع مستقل معرفت ديني و مصادر فتاوي شرعي به شمار مي‌آيد و از اعتبار اصيل و حجيت ذاتي برخوردار است.
چنين عقلي با اصول و علوم متعارفه و براهين ناب خود، بنيانِ مرصوص عقايد اصيل، مانند اصل وجود مبدأ هستي، وحدت و ساير صفات عليا و اسماي حسناي مبدأ، ضرورت وحي و رسالت، ضرورت معاد و ساير مسائل كلامي متقن را تأسيس مي‌كند و در اين تأسيس و تثبيت نيز استوار است. بر اين اساس، عقل برهاني در همۀ مراحل استنباط از قرآن و سنت به عنوان حجتي الهي حضوري مؤثر دارد؛ اعم از مرحلۀ استنباط از خصوص يك آيه يا مجموع قرآن و همچنين استنباط از يك حديث يا مجموع سنت و نيز استنباط از مجموع قرآن و سنت براي ارائۀ پيام نهايي دين.
توضيح اين كه، معارف مستفاد از متون نقلي (اعم از قرآن و حديث) سه گونه است و عقل در هر بخش داوري ويژه اي دارد
الف) معارفي كه عقل توان شناخت آن را ندارد و از اين رو دربارۀ آن حكم به نفي يا اثبات ندارد، بلكه در برابر آن ساكت است. در اين بخش، عقل تنها مستمعِ واعي پيام متن نقلي است و خود اعتراف دارد كه وظيفه او در برابر اين گونه معارف، استماع، انصات و پذيرش پيام دين است.
ب) معارفي كه عقل توان شناخت آن را دارد و دربارۀ آن حكم به "تصويب و تأييد" مي‌كند. در اين صورت برهان عقلي در كنار متن نقلي سخنگو و پيام آور دين است.
ج) معارفي كه عقل توان شناخت آن را دارد، لكن دربارۀ آنها حكم به "تخطئه و تكذيب" مي‌كند؛ يعني برهان عقلي بر خلاف ظواهر كتاب و سنت است. در اين صورت پيام عقل مبرهن بر ظواهر متن نقلي و مقدم است؛ زيرا عقل به منزلۀ دليل لبّي متصل يا منفصل كلام الهي است و استنباط پيام دين از متن نقلي بدون ملاحظۀ قراين متصل و منفصل آن نارواست.
شايان ذكر است، عقلي كه منبع دين است و حجيت آن در علم اصول فقه ثابت شده مانند متن نقلي بايد اصيل و غير محرّف باشد. بنابر اين، از مبادي موهوم يا متخيل كاري بر نمي‌آيد، گرچه عقل ناب پنداشته شود. از اين رو در تقديم عقل بر نقل و در حمل منقول بر خلاف ظاهر نهايت دقت، احتياط و تحزّم همراه با انديشناكي و خوف از حِرمان پيام وحي الهي و تحمل تبعات تلخ آن لازم است.
نكته: چون تعارض عقل قطعي با نقل يقيني ممكن نيست اگر چنين رخدادي پديد آمد حتماً ابتدايي است و با نظر دقيق برطرف مي‌گردد؛ چنان كه دو دليل عقلي قطعي يا دو دليل نقلي يقيني هرگز معارض يكديگر نيست.
2. همان طور كه در اسناد يك مطلب قرآني به اسلام بايد مراحل پنج گانه مزبور طي شود، در اسناد يك مطلب روايي به اسلام نيز بايد مراحل متعددي پيموده شود و هرگز به صِرف برخورد به يك حديث صحيح نمي‌توان مضمون آن را به اسلام اسناد داد؛ گرچه مي‌توان در محدودۀ همان حديث سخن گفت.
3. سرّ تفكيك مباحث روايي از بحث هاي تفسيري در اين تفسير [(تفسير تسنيم)] و تفسير ارزشمند الميزان، آن است كه گرچه بررسي روايات مربوط به هر آيه ضروري است و بدون مراجعه به روايات نمي‌توان تنها به مفاد قرآن در بخش هاي علمي، عالم شد و در بخش هاي عملي عمل كرد، چون تقييد مطلقات، تخصيص عمومات و تفصيل كليات آيات قرآن بر عهده معصومين عليهم السلام است، ولي بررسي روايت بايد بعد از تحليل آيات قرآن باشد، نه در عرض آن؛ به طوري كه به كمك روايت اصل معناي آيه را بفهميم؛ زيرا روايت "موزون" و قرآن كريم "ميزان" سنجش آن است و در تفاسيري كه مراحل مزبور طي نشده و مرزبندي مباحث قرآني و روايي صورت نپذيرفته، ميزان و موزون به هم آميخته شده است و حجيت روايات در عرض حجيت قرآن تلقي شده است؛ در حالي كه حجيت روايات تفسيري در طول قرآن است، نه در عرض آن.
4. شناختِ منضود و منظوم عناصر محوري دين جايگاه قرآن را مقدم بر خاستگاه رسالت مي‌داند و جايگاه رسالت را مقدم بر خاستگاه سنت مي‌شمارد؛ چنان كه دليل آن در بحث "ويژگي هاي سنت قطعي" گذشت؛ در نظام معرفتي هرگز مجالي براي تقديم متأخر و تأخير متقدم نيست و نغمۀ ناموزون و گوش خراش "قدم المفضول علي الفاضل" مستمعي نخواهد داشت و تولي نابجا نسبت به حديث موجب هجر كلام خدا و سبب حجر وحي او خواهد بود؛ زيرا در رتبه اي كه بايد حديث خدا كه صادق تر از آن سخني نيست: "و من أصدق من الله حديثاً"5 مطرح شود، اگر حديث بندۀ خدا طرح گردد، باعث تقديم ثقل اصغر بر اكبر و تأخير ثقل اكبر از اصغر مي‌شود و اين جابه جايي نابجا همان هجر و حجر مذموم را به دنبال دارد.
در برخي تفاسير آمده است:
اعتماد كردم قبل از هر چيز در تفسير آيه و بيان مراد آن بر حديثي كه در سنت رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم ثابت شده؛ زيرا سنت آن حضرت ترجمان قرآن و راه شناخت معاني آن است "ما اتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا"6 و اگر حديثي در سنت نبود، بر ظاهر آيه و سياق آن تكيه مي‌كردم؛ زيرا متكلم حكيم در بيان مراد خود بر آنچه مخاطب از دلالت لفظ مي‌فهمد، اعتماد مي‌كند ... و اگر آيه اي نسبت به آيه اول آشكارتر بود هر دو را براي توضيح بيشتر ذكر مي‌كردم؛ چون مصدر قرآن يكي است؛ بعض قرآن به بعض ديگر آن ناطق و براي آن شاهد است.7
اين سخن ناصواب است؛ زيرا اعتماد بر سياق آيه و تكيه بر شواهد دروني خود آيات قرآن بر اساس نطق و شهادت و هم آوايي آنها نسبت به يكديگر مقدم بر حديث مأثور است؛ زيرا گرچه آيه 7 سوره حشر دستور پيروي از سنت رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم داده است، اما خود سنت دو قسم است: يكي كليدي و اصلي و ديگري فرعي. اما آن بخش از سنت كه جنبۀ كليدي و اصلي دارد، محتواي آن سنت شناسي و ارزيابي صحيح و سقيمِ خود حديث، از راه عرض بر قرآن است و اما آن قسم از سنت كه فرعي است، حاوي مطالب موردي دربارۀ احكام چيزهاي خاص است. البته روشن است كه بخش اصلي سنت بر بخش فرعي آن مقدم است و فتواي مسلم بخش اول اين است كه قبل از پرداخت تفصيلي به محتواي حديث بايد به صحت آن پي برد و مهمترين طريق حديث شناسي عرضه پيام حديث بر قرآن كريم است. پس اول بايد به خود قرآن كه ترجمان و تبيانِ خويش و مفسر راستين حقيقت وحي خداست مراجعه كرد و آنگاه به حديث رجوع كرد؛ چنان كه پيرامون تنضيد و تنظيم ضروري اين دو وزنه وزين مطالبي در طي همين نوشتار ارائه شد و كاملاً معلوم شد كه اولاً سنت قطعي هرگز نيازي به عرض بر قرآن ندارد و ثانياً موافقت با قرآن شرط اعتبار حديث نيست، بلكه مخالفت با آن مانع اعتبار و حجيت حديث است و ثانياً تبيين حدود احكام و تحليل جزئيات آفرينش و تفصيل جزئيات معاد و مانند آن به سنت واگذار شده است.
بنابر اين، اختلال و ناتمامي آنچه قُرطُبي در تفسير خود از برخي نقل كرده است معلوم مي‌شود؛ وي در آن كتاب از بعضي چنين نقل كرد (گرچه به همه آنچه نقل كرد راضي نيست):
1. حديث عرضِ سنت بر كتاب خدا و اخذ موافق و ترك غير موافق با آن، باطل و بي اصل است. 2. قرآن محتاجتر است به سنت تا سنت به قرآن. 3. سنت حاكم بر كتاب است و كتاب حاكم بر سنت نيست ...
گرچه فضل بن زياد مي‌گويد: من از احمد بن حنبل شنيدم كه وي گفته بود: من جسارت آن را ندارم كه بگويم: سنت حاكم بر كتاب است وليكن من مي‌گويم: سنت كتاب را تفسير و تبيين مي‌كند.8
چون احاديث لزوم عَرض حديث بر قرآن به خوبي براي برخي از اهل سنت روشن نشد و آن طور كه در جوامع روايي اماميه به نصوص مزبور اهتمام شد براي او آشكار نشد، گفت نصوص عرض باطل و بي ريشه است. خلاصه آن كه، در بحث هاي قبلي معلوم شد كه هرگز نبايد از همتايي و همساني قرآن و سنت قطعي از يك سو و تقدم قرآن بر سنت غير قطعي از سوي ديگر و محكوميت سنت نسبت قرآن نه به عكس از سوي سوم ... غفلت كرد.
پي نوشت ها:

1 . نحل/44.
2 . بحار، ج23، ص108.
3 . درالمنثور، ج2، ص8.
4 . نهج البلاغه، خ 133، بند8.
5 . نساء/ 87.
6 . حشر/7.
7 .تفسير الكاشف، ج1، ص15.
8 . الجامع لاحكام القرآن، ج1، ص44.

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 1022 | کل بازدید : 6436552 
اخبار