چهارشنبه ٢٥ مهر ١٣٩٧
معاونت تهذیب
معاونت تهذیب حوزه های علمیه مرکز مدیریت حوزه های علمیه
معاونت پژوهش
معاونت تبلیغ
خبرگزاری رسمی حوزه های علمیه ، حوزه نیوز ، مرکز مدیریت حوزه های علمیه
معاونت امور طلاب
خبرگزاری رسمی حوزه های علمیه ، حوزه نیوز ، مرکز مدیریت حوزه های علمیه
روش هاى تفسيرى

 منبع : شارح

 نويسنده : فرج الله فرج اللهی    ایمیل :

 نوشته شده در تاريخ : 1393/01/15  

قرآنى كه بليغ و فصيح و معجزه است, و مشتمل بر دقائق و لطائف و اسرار است. ممكن نيست عامه مردم در فهم و درك معانى آن يكسان باشند; بعضى از مردم بى سواد و بعضى ديگر با سواد و آگاه و گروهى ديگر با سواد, اما غير آگاه هستند. چرا كه قرآن مانند يك اقيانوس ناپيدا كرانه اى است كه عمق آن ناپيدا است. و بر هر كس كه قصد استفاده و درك آن را دارد, راه به روى او باز است و هركس به اين اقيانوس وارد شود, به اندازه استعداد و قدرت فهم خود از آن استفاده مى كند, مثلا اصحاب بلاغت از فصاحت آن و فقيهان از احكام فقهى آن, و علماى كلام از براهين عقليه آن و اهل تاريخ از قصه ها و حوادث آن و ... برداشت مى كنند. و هرقدر هم از اين اقيانوس برداشته شود, به هيچ وجه از آن كاسته نمى شود چنانكه خداوند متعال مى فرمايد:
((قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربى أ لنفد البحر قبل ان تنفد كلمات ربى أ....)).(1).
((بگو اگر درياها براى (نوشتن) كلمات پروردگارم مركب شود, درياها پايان مى پذيرد, پيش از آن كه كلمات پروردگارم پايان يابد...)).

مراتب تفسير
با تامل و تفكر در تفسير متوجه مى شويم كه در تفسير يك سطح پائين تر و يك سطح بالائى وجود دارد:
اما سطح پايين تفسير, مربوط به عامه مردم است كه از ظاهر آيات قرآن و اجمالى از معانى را متوجه مى شوند. و در رابطه با احكام عبادى, گناهان, بعضى از تعاليم تربيتى و اخلاقى و مانند اينها از آن استفاده مى كنند.
اما سطح عالى از تفسير يك مرتبه خاصى است كه علماى فن در دقائق و اسرار آن غور مى كنند و براى همه مردم ميسور نيست كه آن را هضم كنند. چنانكه خداى بزرگ مى فرمايد: 
((كتابٌ انزلناه اسليإ مبارإٌ ليدذبذروا آياته و ليتذكذر اولوا الالباب))(2).
((اين كتابى است پربركت كه بر تو نازل كرده ايم تا در آيات آن تدبر كنند و خردمندان متذكر شوند)).
از اين جهت بايد گفت: هركس حظ بيشترى از علم دارد, سهمش از فهم معانى قرآن بيشتر خواهد بود و اولين قدمى كه انسان مى تواند با برداشتن آن, معانى قرآن را بفهمد, شناخت الفاظ است كه بايد از نظر عام و خاص بودن و اقسام الفاظ كه آيا احتمال معنى ديگرى دارد يا نه, و امثال اينها آشنا شود. لذا مردم در فهم تفسير قرآن تفاوت هاى زيادى دارند.

روشهاى تفسيرى
مفسران از نظر روش و سليقه بحث در آيات قرآن, هركدام از زاويه خاص آن را ديده اند و با معلومات خاصى, برداشتهاى خاصى را ارائه داده اند. كسانى كه از نقطه نظر احاديث (رسيده از معصومان و صحابيان و تابعان(3)) به فهم قرآن روى آورده اند و براى ((اجتهاد)) در تفسير بهائى نداده اند.
برخى برخلاف گروه قبل, در تفسير آيات قرآن بر عقل تكيه كرده اند و بعضيها از نقطه نظر ادبيات و فصاحت و بلاغت و ... قرآن را مورد بررسى قرار داده اند و گروهى به مباحث فلسفى, كلامى بيشتر پرداخته اند, و گروهى ديگر شرائط تاريخى را مد نظر قرار داده اند و بالاخره گروهى از مفسران به مسائل عرفانى پرداخته, و گروهى ديگر به هستى شناسى آيات عنايت داشته اند كه در اينجا به بعضى از آنها اشاره مى كنيم:
تفسير ((تبيان)) اثر مرحوم شيخ طوسى, كه نخستين تفسير جامع شيعى است و بحث هاى علوم قرآنى و تفسيرى و اجتهادى و... علاوه بر احاديث متعرض شده است.
تفسير ((مجمع البيان)), اثر مرحوم طبرسى شامل تمامى علوم قرآنى ...
تفسير ((نورالثقلين)), اثر عبد على بن جمعه عروسى هويزى(م 1112هـ) به سبك تفسير برهان و يك تفسير روائى است.
تفسير ((زبده البيان فى احكام القرآن)), اثر مقدس اردبيلى(م933هـ) كه از قديمى ترين تفاسير فقهى شيعه است.
تفسير ((كنزالعرفان فى فقه القرآن)), اثر جمال الدين مقداد بن عبدالله سيورى(متوفاى 826هـ) در دو جلد كه به صورت موضوعى فقهى و مقايسه بين تفاسير شيعه و سنى است.
تفسير ((الميزان فى تفسير القرآن)), اثر مرحوم علامه طباطبائى(ره) كه مايه افتخار شيعه و پس از تبيان شيخ طوسى جامع ترين تفسير شيعى است.
تفسير موضوعى ((منشور جاويد)), اثر آيت الله جعفر سبحانى; نخستين تفسير موضوعى شيعه زبان فارسى.
تفسير ((پيام قرآن)), اثر آيت الله مكارم شيرازى با همكارى جمعى از نويسندگان.
و همچنين تفاسيرى از اهل سنت:
تفسير ((انوارالتنزيل)) بيضاوى.
((الدرالمنثور)) جلال الدين سيوطى.
تفسير كبير فخر رازى.
تفسير آلوسى.
تفسير ((اسرار الغيب)).
((الجواهر)) طنطاوى. و...
البته آغاز علم تفسير را در مكتب تشيع از كارهاى اميرمومنان على(ع) بايد دانست, زيرا آنچه توسط اهل سنت از پيامبر در باب تفسير نقل شده, توسط تابعين و تابع تابعين از آغاز رفع ممنوعيت كتابت(با روى كار آمدن عمربن عبدالعزيز در سال 99 هجرى) بوده است, در صورتى كه در عالم تشيع از همان آغاز اسلام با نقل تاليف و تدوين مطالب تفسيرى توسط على(ع) و شاگردان آن حضرت شكل گرفته است مانند: ابن عباس, و ابن مسعود, و ديگر شاگردان آن حضرت. 
چنانكه مرحوم طبرسى مى فرمايد:
((اول كسى كه از اصحاب پيامبر(ص) به تفسير قرآن پرداخت, على(ع) بود كه او اعلم ترين مردم به قرآن بود بعد از رسول خدا(ص) و همو بود كه مدينه العلم بود(4). و بعد شاگردان آن حضرت كه همگى از چشمه جوشان علم پيامبر و ائمه اطهار(عليهم السلام) سيراب شده و از خرمن دانش آنان خوشه چينى نموده اند.

روشى نو در تفسير
اما در عصر ما تحول جديد در تفسير قرآن به وجود آمد. اگر پيشنيان قرآن را از آئينه علوم: لفظى, عقلى, عرفانى, تاريخى و... مى ديدند, آنچه را كه بسيار اهميت داشت, مورد توجه قرار نداده بودند و آن فهم و درك قرآن به واسطه خود قرآن است. اين راه و روشى بود كه در سير تفسير فراموش شده بود. دانشمندى كه به اين نكته توجه فرمود, علامه طباطبائى(ره) بود. او در تفسير ارجمند خود به اين روش ابتكارى راه يافته است و در فهم قرآن, مسلمانان را به فهم آن از آئينه خود فرا مى خواند. او در مقدمه تفسير ((الميزان)) به اين نكته اشاره كرده مى گويد:
((اين همان راه راست و طريقه اى است كه معلمين قرآن يعنى حضرات معصومين(عليهم السلام) در تفسير قرآن آن را پيموده اند))(5).

1ـ كهف: 109.
2ـ ص : 29.
3ـتابعان: شاگردان صحابه هستند مانند سعيد بن جبير و مجاهد و عكرمه و ديگران.
4ـ مجمع البيان: مقدمه.
5ـ تفسير ((الميزان)): ج1, مقدمه.

 

منبع : ماهنامه مکتب اسلام شماره 6 شهریور 1380

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 630 | کل بازدید : 6685830 
اخبار